Τελετουργίες

Και τι δεν έχει γραφτεί γι’ αυτές, και τι δεν έχουμε σκεφτεί. Για τις τελετουργίες. Τις πάσης φύσεως. Από τις αποφοιτήσεις στα πανεπιστήμια και τις παρασημοφορήσεις στα προεδρικά μέγαρα, μέχρι τους γάμους και τις βαπτίσεις στις εκκλησιές. Κι από τη γιαπωνέζικη τελετή του τσαγιού, τις τελετές των Μασάι, τις κοκορομαχίες του Μπαλί και το Φεστιβάλ των Φαντασμάτων της Κίνας, ώς και το Τεγιάμ των Ινδιών, την Ντία ντε Μουέρτος του Μεξικού, την Ασούρα των μουσουλμάνων και την Τετάρτη Ιουλίου των Αμερικάνων – δεν έχει τέλος ο κατάλογος.

Τις μελετάμε και τις εξετάζουμε – εδώ και κάναν αιώνα επισταμένως. Κυρίως πάνω σε μια παλιά σκέψη του Ντουρκχάιμ – ότι οι τελετουργίες είναι βασικός μηχανισμός παραγωγής και συντήρησης κοινωνικής συνοχής. Που ενδυναμώνουν τη συλλογική συνείδηση, γιατί συνενώνουν τους ανθρώπους γύρω από γνωστά, κοινά αποδεκτά σύμβολα, και αξίες και πίστεις. Κάπως έτσι. Πράγμα που ξανασκέφτηκε ο Τέρνερ – απ’ αλλού το ’πιασε αυτός, αφού είχε προηγηθεί και η δουλειά του Άρνολντ Βαν Γκένεπ πάνω στη μετασχηματιστική πτυχή τού πράγματος: ότι οι τελετουργίες είναι διαβατήριες τελετές. Οι μετέχοντες βρίσκονται για λίγο απογυμνωμένοι από το έως πρόσφατα παρόν τους, ίσοι μεταξύ τους, σε οριακή κατάσταση, σε διαδικασία μέθεξης, ελεύθεροι για κει που οδεύουν – με χαμένο τον παλιό εαυτό και ακόμη αδιαμόρφωτο τον νέο. Κι ο σχετικά πιο φρέσκος, ο Γκερτς, γύρισε τη συζήτηση στον συμβολισμό: ότι οι τελετουργίες είναι παρτιτούρες πολιτισμού. Συμβολικές δράσεις που επικοινωνούν κοινές έννοιες μεταξύ των συμμετεχόντων προκειμένου να χαρτογραφηθεί και να εμπεδωθεί η κοσμοαντίληψη της κοινότητας και οι αξίες της. Τα σημαίνοντα παρά τα δρώμενα.

Οπότε κατέφθασε πλησίστια η Μπελ – τέλος του αιώνα που μας πέρασε. Νταξ, κύριοι. Αλλά πώς η κατά Ντουρκχάιμ κοινωνική συνοχή είναι πράμα άχρονο και στατικό; Δεν πρόκειται για δυναμική που συμπαρασύρει τελετουργία και συμμετέχοντες, αλλά και συμπαρασύρεται εξ αυτών; Και είναι πάντοτε πυρήνας κάθε τελετουργίας ο κατά Τέρνερ μετασχηματισμός; Μα δεν έχουμε τελετουργίες με μόνο ζητούμενο την επιβεβαίωση και την ενδυνάμωση κατεστημένων; Και, τέλος, πώς, κατά Γκερτς, τα σύμβολα και οι αναγνώσεις τους είναι παγιωμένα; Δεν τα επαναδιαπταγματεύονται κάθε φορά οι τελετές οι ίδιες, αυτά και τη δυναμική τους; Σε κάθε περίπτωση, δεν είναι η τελετουργία μια επιτελεστική λειτουργία; Δεν είναι μια κοινωνική συμπεριφορά; Δεν είναι διαχείριση κοινωνικών δυναμικών; Δεν συνομιλεί με το κοινωνικό συγκείμενο και δεν μορφοποιείται απ’ αυτό;

Η κουβέντα συνεχίστηκε και συνεχίζεται. Κι ύστερα, πώς τελετουργία είναι μόνο τα θρησκευτικά ή τα κοινωνικά; Γιατί τα μεγάλα και τα σπουδαία; Και γιατί ό,τι περιλαμβάνει πλήθος; Δεν είναι τελετουργία να χτυπάς ξύλο; Ή να σταυρώνεις τα δάχτυλα; Ή να φοράς τα τυχερά σου τα καλτσάκια; Δεν ήταν τελετουργία τα χορευτικά του Ναδάλ – που δεν έπρεπε να πατήσει τις γραμμές, όχι η τσάντα, όχι να ’ναι βαλμένη σωστά, όχι αλλιώς η καρέκλα, οι κάλτσες στο ίδιο ύψος, τα πηδηματάκια, το κέρμα, η ρακέτα, το παπούτσι – εγώ προληπτικός; είχε γράψει. Όχι ρε παιδιά. Αφού κάνω τα ίδια και στις νίκες και στις ήττες. Είναι ένας τρόπος να τοποθετώ τον εαυτό μου στο παιχνίδι, βάζοντας σε τάξη το περιβάλλον μου ώστε να ταιριάξει με την τάξη που επιδιώκω στο μυαλό μου.

Μάλιστα. Σκοπός μάλλον, παρά απλοϊκή πρόληψη. Ένας αενάως επανδιαπραγματευόμενος τρόπος να εισερχόμαστε σε ετοιμότητα, κάνοντας σειρά ακαταλήπτων ενεργειών, συγχρονιζόμενοι, όλοι με όλους, εις έκαστος με τον εαυτό του και με το σύμπαν, συνήθως πληρώνωντας και τίμημα – πληρώνω θα πει γεμίζω, δε θα πει; Σχεδόν πάντα υφιστάμενοι κόπο, πολλές φορές και πόνο, ή φόβο, φροντίζοντας να έρθουν οι προϋποθέσεις όπως πρέπει, να συμβούν τα πράματα κατά τα ειοθότα, τρεις φορές να αλλάξει το δαχτυλίδι στους νιόπαντρους και τρεις φορές κεφάλι τα στέφανα, προσοχή, του ληξιαρχείου δεν είναι παρά ένα παλιόχαρτο, τα στέφανα είναι το σημαντικό. Και τα δάχτυλα. Τα αινίγματα τα ανεξήγητα για την ψυχή μας.

Ξέρω. Ξέρω τι θα πεις. Από ώρα σε βλέπω και στρίβεσαι, και μασιέσαι και δαγκώνεσαι. Σκαπιθώνεσαι και ησυχία δεν έχεις. Τι με νοιάζει εμένα, θες να πεις, κι αυτά είναι μπαρμπούτσαλα και προλήψεις, κι εγώ είμαι άνθρωπος σοβαρός και ξεπαραμυθιασμένος, και μ’ ενδιαφέρει η αιτιώδης συνάφεια, τ’ άλλα είναι μάγια και τσαρλατανιές – σοβαρά; Δεν κάνεις τίποτ’ απ’ όλ’ αυτά; Ποτέ; Πάντα πατάς και πάντα πατούσες όλες τις γραμμές στο πεζοδρόμιο, αδιακρίτως; Είσαι βεβαία; Και δεν έχεις κάνει ποτέ τίποτα για να σου πάει καλά αυτό που πρόκειται να γίνει; Ούτε ένα χλιαρό μπάνιο; Ποτέ των ποτών;

Θα μου επιτρέψεις να μη σε πιστέψω. Ο άνθρωπος είναι ζώον τελετουργικόν. Χειρίζεται την πραγματικότητα με τρόπο ακατανόητο. Οι εξωγήινοι έχουν να το λένε, στον κατ’ έτος επανακάμπτοντα στα ΜΚΔ σχολιασμό τους για τα ανθρώπινα: στο είπα ότι είναι ηλίθιοι – γιορτάζουν μια πλήρη περιστροφή γύρω απ’ το άστρο τους. Στην πραγματικότητα δεν πρόκειται για εξωγήινους που απορούν, έτσι δεν είναι; Άνθρωπος την έχει σχεδιάσει τη γελοιογραφία. Και στα χείλη των συμπαθών ούφο, βασισμένος στην πίστη του ότι ορθοφροσύνη είναι τουλάχιστον να αναρωτιέσαι γι’ αυτές τις πρακτικές, βάζει τις δικές του αναρωτήσεις: τι γιορτάζω ρε μ@λ@κα μου κάθε χρόνο;

Μια γελοιογραφία που μας οδηγεί να σκεφτούμε ότι αν υπάρχουν εξωγήινοι, μάλλον δεν υπάρχει περίπτωση να ανευρεθούν στις περιοχές που η νεωτερική μας θρησκευτικότητα θεωρεί αιτιοκρατικές. Θα είναι μορφές ζωής που δεν θα βρίσκουν ακατάληπτο αυτό που ξαφνιάζει την περιορισμένη αντιληπτικότητά μας και τον συμπαθή γελοιογράφο. Που θα κατανοούν αυτό που κι ο θεός αυτοπροσώπως κατανοεί. Αλλιώς δε θα ’τρεχε με πάνω του ένα παλιόρουχο, προσευχόμενος, να βουτάει στα θολά νερά του Ιορδάνη, χοροστατούντος ενός ακριδοφάγου σαλού.

Τι ανάγκη τον έζωσε;

-----------------------------
Van Gennep, Arnold. The Rites of Passage. Translated by Monika B. Vizedom and Gabrielle L. Caffee, University of Chicago Press, 1909.
Durkheim, Émile. The Elementary Forms of Religious Life. Translated by Joseph Ward Swain, Allen & Unwin, 1912.
Turner, Victor. The Ritual Process: Structure and Anti-Structure. Aldine Publishing, 1969.
Geertz, Clifford. The Interpretation of Cultures. Basic Books, 1973.
Bell, Catherine. Ritual Theory, Ritual Practice. Oxford: Oxford University Press, 1992.
Xygalatas,Dimitris. Η δύναμη της τελετουργίας. Μετάφραση: Μυρτώ Καλοφωλιά. Διόπτρα, 2022.
Nadal-Parera Rafael, Carlin John. Ράφα. Η ιστορία μου. Όπερα, 2021.