Επική γκάφα

Αναρωτιόμασταν σήμερα αν «είναι σωστή η φράση “επική γκάφα” [αφού] “γκάφα” είναι ενέργεια που γίνεται από άγνοια ή από επιπολαιότητα ενώ [το επίθετο] “επική” υπονοεί κάποιο κατόρθωμα;»

Ίσως το ερώτημα είναι συναρπαστικό. Γιατί δεν είναι απομονωμένο. Γιατί συχνά διατυπώνονται τέτοιου τύπου ερωτήματα. Και γιατί αυτά οδηγούν, κατά τη γνώμη μας, σε σκέψεις. Αν, λοιπόν αυτές μάς επιτρέπονταν:

Είναι εύλογο, αν ακούμε γύρω μας τη γλώσσα να χρησιμοποιείται με απροσδόκητο τρόπο, κι εφόσον βρισκόμαστε εντός κάποιου κοινώς αποδεκτού κανονισμένου γλωσσικά πλαισίου (π.χ. σε μια τάξη σχολείου), είναι εύλογο, αν όχι επιβεβλημένο, να προτείνουμε τη διόρθωση του «λάθους», ιδίως αν είμαστε εντεταλμένοι για κάτι τέτοιο.

Αλλά όταν η γλώσσα κάνει τα χορευτικά της, είναι άραγε λειτουργικό να αναρωτιόμαστε αν αυτά είναι σωστά ή όχι; Μια (ίσως αναπάντεχη για μάς) χρήση, όσο κι αν αντίκειται σε όσα γνωρίζουμε ή αισθανόμαστε, δεν είναι πιο λειτουργικό, τουλάχιστον κατ’ αρχήν, να προσεγγίζεται ως φαινόμενο άξιο διερεύνησης παρά ως λάθος;

Βέβαια, στην ομάδα αυτή οδοιπορούμε κάπου ανάμεσα στα δύο: είμαστε μεν εδώ γιατί αποδεχόμαστε την ύπαρξη κανονιστικού πλαισίου, που μάλιστα διερευνούμε και αποσαφηνίζουμε όποτε χρειάζεται, αλλά δεν είμαστε και σχολείο, ούτε έχουμε μαθητές, ούτε βεβαίως έχουμε κανονιστική δικαιοδοσία. Γνωρίζουμε δηλαδή ότι το κανονιστικό πλαίσιο που συναποδεχόμαστε, είναι απλώς μια τρέχουσα αποτύπωση που προκύπτει από την επιστημονική θεώρηση του καθόλου γλωσσικού φαινομένου, χωρίς όμως να έχει κανονιστική ισχύ απέναντί του.

Επομένως, εφόσον αγαπάμε τη γλώσσα, αγαπάμε και τις ιδιότητές της και τις διαδρομές της. Αν κάποια χρήση της μας εντυπωσιάζει, διερευνούμε ποιος ακριβώς κανόνας (που δεν γνωρίζαμε) την περιγράφει και την εξηγεί. Αν βεβαιωθούμε ότι τέτοιος κανόνας δεν υπάρχει, συμπεραίνουμε ότι ίσως βρισκόμαστε μπροστά σε κάποια εξέλιξη, σ’ έναν αχαρτογράφητο δρόμο, οπότε μάλλον χρειάζεται ένας νέος κανόνας γι’ αυτόν. Αλλά σίγουρα δεν μιλάμε για λάθος. Τι θα πει λάθος; Αν κάποια χρήση βρίσκεται γενικευμένα στα χείλη των φυσικών ομιλητών, είναι σωστή μπάι ντιφόλτ, που λένε και στα χωριά. Έτσι δεν είναι;

Αλλά για να γυρίσουμε στο αρχικό ερώτημα: ακόμη κι αν δεν συμφωνήσουμε ότι οι παραπάνω σκέψεις είναι λειτουργικό να διέπουν τη στάση μας απέναντι στα «λάθη» της γλώσσας, η «επική γκάφα» επ’ ουδενί είναι «λάθος». Το σχήμα είναι συνομήλικο του ανθρώπου. Η καθ’ υπερβολήν απόδοση χαρακτηρισμών που αιφνιδιάζουν αλληλοαναιρούμενοι (επική γκάφα, μνημειώδης μαλακία, ουρανομήκης ηλιθιότητα, glorious bastards) είναι, δόξα τω θεώ, αρχαίος μηχανισμός. Λέγεται οξύμωρον. Δια του αστεϊσμού, της ειρωνείας και της ανατροπής μάς βοηθά να προσεγγίσουμε τα πράγματα με νέους τρόπους.

Γιατί δόξα τω θεώ; Διότι αν η γλώσσα δεν ήταν τα σφάλματά της, οι ακυρότητες, τα αιφνίδια σχήματα, τα οξύμωρα και οι απρόσμενες χρήσεις της, θα ήταν γλώσσα μηχανής. Θα ήταν απόδειξη ότι η σκέψη μας είναι κλινικά νεκρή.

Εφιαλτικό;

-------------------------------------

Γραμμένο για την ομάδα «Μιλάμε σωστά, γράφουμε σωστά». Δημοσιεύμενο στις 17/12/24.