Νάρθηξ

Φυτό ήταν αυτό, ο νάρθηξ. Κι ακόμη είναι. Ferula communis. Φέρουλα η κοινή. Μετά σίγησε το νι το αρχικό, κι έγινε και άρτηκας. Ένα πράμα με ταξιανθίες κίτρινες, όμορφες, συγγενικό με το σέλινο και τον άνηθο. Και τον μαϊντανό. Ξαδερφάκια. Δηλητηριώδες όμως – δεν παν να το φαν τα ζωντανά. Και με βλαστούς γερούς – ώς και μπαστούνι μπορείς να τον κάνεις. Γερός μεν, μαλακός δε. Βλαστός για κόλπα. Νάρθηκα συμβούλευε ο Διόνυσος να ’χουν αντί για μπαστούνια οι πότες. Μεθύσι και μπαστούνι αληθινό, σου λέει, δεν πάνε μαζί. Εσείς θα σκοτωθείτε, ικανούς σας έχω. Νάρθηκες θα κρατάτε για θύρσους. Αντέχουν μια χαρά, γερά ξύλα, αλλά ελαφριά, ψεύτικα – δε μπορούν να κάνουν κακό σε άνθρωπο.

Το μάθαν το κόλπο κι οι δάσκαλοι τότε τα αρχαία τα χρόνια, και τα περιποιούνταν τα παιδιά με τους νάρθηκες. Φασαρία, τσούξιμο, κλάματα, αλλά πραγματική ζημιά δε μπορεί να κάνει το καημένο. Και τα χρησιμοποιούσαν και οι αρχαίοι φαντάροι για εξάσκηση, για να μην τραυματίζονται με αληθινά ματσούκια.

Ε, σε νάρθηκα έκρυψε κι ο Προμηθέας τη φωτιά να τη φέρει στους ανθρώπους – πού να την έκρυβε. Γιατί έχει μέσα ψίχα ο βλαστός και την κρατάει τη φωτιά, σα φυτίλι. Και σε νάρθηκα κρύψαν οι καλόγεροι του Ιουστινιανού τον μεταξόσπορο, και τον φέραν στο Βυζάντιο, άσε, και βάζαν μεταξωτά πια όλες οι αρχοντοπούλες και τα βασιλόπουλα, κι από κει ξεχώριζες ποιος ήταν ποιος.

Είχε έρθει και λεγόταν νάρθηκας η θήκη γενικότερα. Εκεί φύλαγε ο Στρατηλάτης την Ιλιάδα και την έβγαζε και μελετούσε. Ήταν η εκ νάρθηκος έκδοση, με τις σημειώσεις και τα σχόλια του Δασκάλου του, να συνέρχεται το μυαλό του από την οχλοβοή και τον αχό τής διακυβέρνησης.

Και νάρθηκα είπαν και την πέδη. Το κανάλι. Αυτό που υποβαστάζει και συγκρατεί. Βάζεις, ας πούμε, νάρθηκα να κρατάς το κάταγμα στα ίσα του, ή την άρθρωση να κρατηθεί στη θέση της, να ’ρθεί να δέσει, να γειάνει.

Πού να ’ρχεται η λέξη, ποιος ξέρει. Χάνεται στα βάθη. Έχει ένα ρήμα, ναρθακιάω, και λέει μήπως υπήρχε αμάρτυρο, *νάρθαξ κι από κει το α έγινε η στην ιωνική, νάρθηξ – τρέχα γύρευε. Και μήπως το αρχαίο ινδικό nada, το καλάμι, σήμερα नाड़ा, που θα πει κάλαμος της ζωγραφικής, και το λιθουανικό nendre, που θα πει καλάμι, μήπως σχετίζονται. Δεν ξέρουμε με σιγουριά.

Μαγκούτα. Κουφόξυλο. Κι έτσι λέγεται. Για να επιμείνει εν τέλει ο νάρθηξ στη σημασία τού κουτιού, της θήκης. Του περιέκτη. Το συναντάμε στους αρχαίους αρωματοποιούς και ψευτογιατρούς, στους μυρεψούς, που φτιάχναν και πουλούσαν μύρα, και λιβάνια κι αλοιφές, και τα φυλάγαν σε νάρθηκες και σε αλάβαστρα.

Και η σημασία του περιέκτη να εγκατασταθεί και στη συγγραφική. Μεταφορικά. Σαν να λέμε πανδέκτης. Summa. Ο Ανδρέας ο Καρύστιος, ο γιατρός του Πτολεμαίου Δ΄ του Φιλοπάτορος, συνέγραψε το μέγα Φαρμακογνωστικόν του και το ονόμασε «Νάρθηξ». Και ο Μαντίας ο Αλεξανδρεύς έγραψε την πρώτη γνωστή φαρμακοποιία, τον Νάρθηκα. Όλα τα πάντα για τα φάρμακα.

Και σαν περιέκτης και σαν τόπος που μπορούν τα πράματα να παραμείνουν για ένα διάστημα με σκοπό να δέσουν και να σιγουρέψουν, ο νάρθηκας εγκαταστάθηκε και στις εκκλησιές. Έγινε πρόναος. Ένας προθάλαμος, σε εγκάρσια διάταξη, στη δυτική άκρη, μεταξύ εισόδου και κυρίως ναού. Που καμμιά φορά επικοινωνούσε και με τα πλαϊνά κλίτη. Εκεί, στον χώρο αυτόν, στέκονταν οι κατηχούμενοι, γιατί τότε δεν έπαιζε νηπιοβαπτισμός. Δεν ήσουν μέλος της εκκλησίας από γεννησιμιού. Την γνώριζες πρώτα, κι αν ήθελες την επέλεγες και πήγαινες και ζητούσες να εισέλθεις. Κι ερχόσουν κι έμενες εκεί, στον νάρθηκα, και περίμενες. Και σκεφτόσουν.

Ή πάλι, μήπως είχες αμαρτήσει. Μήπως είχες υποπέσει. Μήπως ήσουν προσκλαίων. Μήπως είχες τους λόγους σου, πριν εισέλθεις, να το σκεφτείς και πάλι. Να συντονιστείς. Να συνέλθεις. Να πιάσεις το νήμα από κει που το ’χες αφήσει – να ξανανιώσεις τι σημαίναν όλα αυτά.

Σκεφτόσουν, λοιπόν. Και κοίταζες ψηλά. Τους θόλους. Τα τύμπανα πάνω από το κεφάλι σου. Τις περίτεχνες ζωγραφιές στα τόξα που με τη μελετημένη χάρη τους διοχέτευαν με ασφάλεια τις πιέσεις που ασκούνταν πάνω τους. Ανακουφίζοντας το ασήκωτο βάρος των υλικών.

Και το δικό σου.

-----------------------------------------

Εικόνα: οι θόλοι στον νάρθηκα της Αγια Σοφιάς στη Θεσσαλονίκη.