Πορτουγάλια

 

Caleō. Λατινικά. Είμαι θερμός. Πυρούμαι. Καίγομαι. Από φωτιά κι από επιθυμία – δεν ξέρεις, όλα παίζουν. Δεν μπορείς να είσαι σίγουρος από τι καίγεσαι. Μπορείς;

Μπορείς όμως με μεγάλη αξιοπιστία να συναγάγεις πώς περίπου θα ήταν η ρίζα της λέξης: ένα πρωτοϊνδοευρωπαϊκό κάτι τις, κάτι να μοιάζει με *ḱelh₁- και *kele-.

Κι από κει να έρχεται, ας πούμε, το γαλλικόν chaloir, θερμαίνω αλλά και νοιάζομαι, ανησυχώ. Είμαι ζεστός, για να τολμήσουμε την ελληνική αντιστοιχία. Peu me chaut. Λίγο με κόφτει. Όπως και το ιταλικό calere, ποιητική έκφραση: έχω σημασία (για κάποιον, για κάτι), νοιάζομαι. Non mi cale. Δε με νοιάζει. Che te ne cale? Τι έχεις πάθει (ρε μεγάλε);

Έρχεται και δένει. Αν αναλογιστεί κανείς και το λατινικό calidus, που θα πει θερμός. Και το calide, θερμά, με εμπάθεια. Και την calda ή calida (aqua), το ζεστό (νερό) δηλαδή. Και το σπανιόλικο cálido, ζεστός κυριολεκτικά και μεταφορικά, el clima es cálido αλλά και una persona cálida. Και το cald, το ρουμάνικο, που θα πει ζεστό, αλλά και φρέσκο, όπως ζεστό γάλα και φρέσκα, ζεστά ζεστά νέα. Της ώρας. Και το παλιό ισλανδικό hlȳ, ζέστη, και hlœr, ζεστός, ήπιος (καιρός).

Δε θέλει και πολλή φιλοσοφία – από κει και η θερμίδα. Calorie. Η ενέργεια που απαιτείται για να αυξηθεί η θερμοκρασία 1 γραμμαρίου καθαρού και απεσταγμένου νερού κατά 1 βαθμό Κελσίου, παρακαλώ. Κι από κει και ο σοφέρ. Καθόλου μη γελάτε. Από το γαλλικό chauffeur των ατμομηχανών, από το chauffer, θερμαίνω. Ο θερμαστής!

Κι επειδή, όποιος καίγεται στον χυλό, καίγεται και στη γιαούρτη, μα καυτό ακουμπήσεις μα καταπαγωμένο, το ίδιο κάψιμο παθαίνεις, οι άνθρωποι τα μπερδέψαμε αυτά τα δύο στο μυαλό μας, και μπουρδουκλώσαμε και τις λέξεις μας.

Ακριβώς: το αγγλικό cold του κρύου, και το kaldr στα παλιά ισλανδικά, το kold στα δανέζικα και το γοτθικό kalds, κι αυτά μπλεγμένα στη συνωμοσία είναι. Όπως και το αγγλικό chafe, φαγουρίζω, τσιμπάω, όπως ας πούμε λέμε για ένα μάλλινο που το φοράμε κατάσαρκα. Και το αγγλικό cauldron, το ισπανικό calderon, το ιταλικό calderone: η χύτρα. Το kettle, το καζάνι και βραστήρας. Που στα γερμανικά γίνεται Kessel. Με την ίδια σημασία. Αλλά και kalt. Κρύο.

Μάλιστα. Cold και cauldron αγγικά, kalt και Kessel γερμανικά. Η θερμή και η ψυχρή απόληξη της ίδιας σκέψης: τζιζ!

Portus Cale, δηλαδή Θερμό Λιμένα λέγαν τον Μεσαίωνα το μέρος που σήμερα ξέρουμε ως Οπόρτο. Ή Πόρτο. Τη δεύτερη μεγαλύτερη πόλη της Πορτογαλίας. Γιατί εκεί τα θερμά ρεύματα του Ατλαντικού έκαναν να μην πιάνει πάγος ποτέ. Κι όλη την τότε Λουζιτανία, έτσι την είπαν: Portus Cale. Κι επειδή δίπλα ήταν και η Γαλλία, τι Λοζάνη, τι Κοζάνη. Πες την Πορτογαλία, αδερφέ μου να ησυχάσουμε.

Κι επειδή η Πορτογαλία έβγανε σπουδαία ναυτικά παλικάρια που πηγαίναν στας Κίνας και στας Ινδίας και κόμιζαν ούτε κι εκείνοι ήξεραν τι εις τας Ευρώπας, γεμίσαν οι πάγκοι στα μανάβικα από πορτογάλια. Συνεννοηθήκαμε;

Πεζ μου εσύ τώρα: κρύο ή ζεστό το πορτοκάλι;